FERSIWN CYMRAEG O RHAN 3 O'R PERERINDOD I IWERDDON.

Fersiwn Cymraeg:

Rhan 3 O'M TAITH I IWERDDON... DILYN LLWYBR MICHAEL COLLINS Pa wir wladgarwr a gweriniaethwr Cymreig fyddai'n gallu ymweld ag Iwerddon heb ymweld â gwlad Michael Collins a'r safleoedd pwysig sy'n gysylltiedig â bywyd Michael Collins a'r frwydr dros Ryddid yn Iwerddon, ac wedi i fi fynychu coffadwriaeth Wolfe Tone yn Bordestown, roedd pererindod i wlad Michael Collins yn rheidrwydd i mi ei wneud'.

Dylai pob gwladgarwr Cymreig fod yn gyfarwydd â hanes Iwerddon a hanes hir y brwydro yn Iwerddon gan fod hanes Iwerddon wedi bod yn ddrych o'n hanes Cymreig ein hunain ers y cyfnod Rufeinig ac yna, wedi'i gysylltu ymhellach trwy ganrifoedd o fudo, masnach a brwydrau cymdeithasol a diwylliannol pararell.

Yn dilyn cwymp Rhyfel Annibyniaeth Owain Glyndŵr ac yna buddugoliaeth Harri Tudur drwy ennill Coron Lloegr , pasiwyd y 'Deddfau Uno gan drefn newydd Harri Tudur fel modd o gadw'r Cymry dan rheolaeth, a drwy'r deddfau llym hyn, gwnaed y mwyafrif o Gymry (ar wahân i lond llaw o 'Uchelwyr, beirdd a chlerigwyr a oedd wedi 'gwerthu allan' er mwyn cael swyddi yn y gyfundrefn newydd) yn ddinasyddion ail ddosbarth, yn byw dan ormes ac mewn tlodi eithafol yn eu gwlad eu hunain,

Ar y cyfan a dros amser, bu i'r Cymry roi gorau i freuddwydio am 'Fab Darogan' i wneud ymddangosiad i'w harwain i Cymru Rydd. Wrth gwrs, bu i bocedi o wrthryfeloedd economaidd-gymdeithasol godi megis Terfysgoedd Merthyr 1831, Gwrthryfel Casnewydd 1839, Terfysgoedd Rebecca (1839 - 1843), Rhyfeloedd y Degwm 1886 - 1891 a Streic y Penrhyn ay.b. ac, yn ystod y cyfnodau hyn, roedd gwrthdaro o'r fath yn digwydd yn Iwerddon hefyd, ond, y gwahaniaeth oedd, yn Iwerddon, arweiniodd y fath, yn y lle cyntaf, at ffurfirhenti rac annhego cynghrair y Tir, mudiad cenedlaethol, a sefydlwyd yn Castlebar yn Swydd Mayo.ref 21, 1879.

Sefydlwyd y Gynghrair Tir i drefnu ffermwyr tenant i wrthsefyll y rhenti rac annheg a'r ymarferiad lle roedd y Landloriaid yn lluchio tenantiaid allan o'u cartrefi cyn llosgi'r bythynnod. Y nod yn y pen draw oedd diddymu landlordiaeth a galluogi ffermwyr tenant i fod yn berchen ar y tir yr oeddent yn gweithio. Dyma lle mae'r tebygrwydd rhwng Iwerddon a Chymru yn newid. Yn Iwerddon, er gwaethaf effaith greulon Rhyfel Cartref Cromwellian a chwalodd genedl Iwerddon mewn cymaint o ffyrdd, nid oedd y Gwyddelod 'byth' yn rhoi'r gorau i ymladd dros eu cenedl a'u pobl. Sefydlodd Theobald Wolfe Tone Gymdeithas y Gwyddelod Unedig ym 1791, a'i nod oedd uno Catholigion, Protestaniaid a'r holl Anghydffurfwyr Gwyddelig i ddinistrio rheolaeth Brydeinig yn Iwerddon a sefydlu Gweriniaeth Gwyddelig Annibynnol a democrataidd.

Mewn cyferbyniad yng Nghymru, yn dilyn gorfodaeth y Deddfau Uno ar y wlad, er bod cyfnodau o aflonyddwch, fel y soniwyd uchod, nid oedd gennym arweinydd cenedlaethol, fel Wolfe Tone i uno ac arwain y gorthrymedig, ac i sefydlu Cymdeithas Genedlaethol a fyddai'n arwain yr 'ymladd yn ôl' yn erbyn rheolaeth Lloegr yng Nghymru. Pe baem wedi cael arweinydd fel Wolfe Tone, efallai y byddai ein hanes yn wahanol iawn heddiw ond, ar ôl Owain Glyndŵr, nid oedd gennym unrhyw berson Cymreig o'r safon honno i arwain brwydro o'r newydd dros ryddid Cymru ar yr adeg dyngedfennol honno yn ein hanes a, tan y 1960au, gallaf ddweud, na wnaeth neb gamu ymlaen yng Nghymru 'i oleuo'r ffagl a 'taro' dros ryddid Cymreig Cenedlaethol - a hyd yn oed wedyn, Yn y 1960au, 70au ac 80au yn yr 20fed ganrif, roedd y frwydr filwriaethus dros ryddid Cymru wedi cael ei adael i leiafrif a oedd yn deall, bod gorymdeithio strydoedd Cymru gyda baneri, ynddo'i hun, yn ofer ac na fyddai'n ein rhoi un cam yn agosach at gyflawni ein hnnibyniaeth. Nid yw Gwladwriaeth Lloegr a'i Brenhiniaeth yn poeni o gwbl pan ddaw i orymdeithiau protest heddychlon, nid yw'n costio arian iddyn nhw.

Ar ôl y Gwyddelod Unedig, daeth y Ffeniaid a'r IRB (The Irish Republican Brotherhood) a drefnodd Wrthryfel y Pasg 1916, ac a ddatblygodd wedyn i'r IRA gwreiddiol (Byddin Weriniaethol Iwerddon) a ymladdodd rhyfel herwfilwrol yn erbyn Prydain rhwng 1919 - 1921 a, yn y pen draw, fe wnaethant orfodi'r Prydeinwyr i ddod at y bwrdd trafod, dipyn o gamp!

Roedd Michael Collins yn ffigwr amlwg iawn yn y cyfnod hwn o hanes Iwerddon, roedd ymhlith y rhai a arestiwyd yn ystod gwrthryfel y Pasg ac roedd yn un o'r carcharorion a anfonwyd i wersyll carchar Fron Goch, ychydig y tu allan i'r Bala yng Ngwynedd, Gogledd Cymru.

I'r rhai nad ydynt yn gyfarwydd â hanes Carcharorion Gwleidyddol Gwyddelig. wedi'i carcharu ym Mron Goch ac yn dymuno dysgu mwy, dau lyfr ardderchog i'w darllen yw... 'Frongoch University of Revolution' gan Sean O' Mahoney (gweler isod)

a "With The Irish in Frongoch" gan Brennan Whitmore

Mae yna hefyd wefan ardderchog o'r enw 'Frongoch Wales - a unique place in Irish history'. Chwiliwch amdano ac os hoffech ymweld â'r Amgueddfa yn Fron Goch, cysylltwch â'r curadur gwirfoddol yno Alwyn Jones, ffôn:07854 504619 (mae'n byw yn y tŷ gyferbyn â'r amgueddfa) Mae Alwyn wedi treilio blynyddoedd angerddol o lafur cariad yn troi un o'r cytiau carcharorion gwreiddiol yn amgueddfa llawn hanes ac arteffactau sy'n ymwneud â chyfnod gwrthryfel 1916 a'r carcharorion a garcharwyd yn y gwersyll. Mae'n werth ymweld a'r amgueddfa unigryw yma a byddai rhoddion i dalu am welliannau i brofiad ymwelwyr y safle bob amser yn cael eu croesawu a'u gwerthfawrogi dwi'n siwr.

Rydym hefyd wedi rhoi'r rhan fwyaf o lyfrau Gethin (Gethin Ap Gruffydd) ar Frwydrau Iwerddon i amgueddfa Frongoch felly, rwy'n siŵr y bydd Alwyn yn hapus i chi gael pori trwyddynt yn ystod eich ymweliad. Nawr i fynd ymlaen gyda fy nhaithmaes i mewn i wlad Michael Collins.

Ganwyd Michael Collins, fel y mae'n rhaid i bob gwladgarwr Cymreig a Gwyddelig ei wybod, ar y fferm deuluol y tu allan i dref Clonakilty yn Swydd Cork. Cafodd ei addysgu'n lleol ac yn ystod ei arddegau cynnar, roedd yn byw gyda'i chwaer a'i gŵr ar Sgwâr Emmet.

Yn ystod fy ymweliad â Clonakilty, sylwais ar unwaith sut y cafodd y strydoedd eu henwi ar ôl ffigurau a oedd wedi bod yn amlwg yn y frwydr yn Iwerddon; roedd Wolfe Tone St yn arwain i Pearse Street, Emmet Sguare a Connelly St sy'n arwain ymlaen i Rossa St, yna Clarke St a Casement St. Ble yng Nghymru y byddech chi'n dod o hyd i un dref sy'n parchu arwyr gwrthryfelgar Cymru yn y modd hwn ? Yr ateb yw 'nunman' Yn nhrefi Cymru, fe welwch strydoedd a enwir ar ôl aelodau o frenhinoedd Lloegr a gwleidyddion Lloegr, megis Whinston Churchill a Lloyd George, y ddau ddihiryn a oedd yn architecs y cytundeb Eingl-Wyddelig enwog a ddaeth â'r Rhyfel Annibyniaeth i ben ac a sefydlodd Wladwriaeth Rydd Iwerddon fel Arglwyddiaeth hunanlywodraethol o fewn yr Ymerodraeth Brydeinig, ond byddai angen i chi gloddio'n ddwfn iawn i ddod o hyd i unrhyw strydoedd a enwir ar ôl arweinwyr Cymric o unrhyw gyfnod - hyd yn oed cyfnod ein tywysogion rhyfelgar mwyaf fel Tywysog Owain Glyndŵr! Pam yw hynny ydych chi'n meddwl, a yw'r 'pwerau sy'n penderfynu ar enwau strydoedd' a chywilydd o'n gwrthryfelwyr Cymreig, a fyddwn ni byth yn gweld strydoedd yn cael eu henwi ar ôl Edward Morgan, arweinyydd y Tarw Scotch a arweiniodd y frwydr yn erbyn hawliau Glowyr ac a ddienyddiwyd neu, Lewsyn yr Heliwr a gludwyd i Awstralia am ei ran flaenllaw yn Terfysgoedd Merthyr neu, a fyddwn ni byth yn gweld strydoedd wedi'u henwi ar ôl John Jenkins, arweinydd Mudiad Amddiffyn Cymru neu Alwyn Jones neu George Taylor, Merthyron Abergele? Dwi ddim yn meddwl. Beth bynnag, yn ôl at fy nghyfnod o deithio gwlad Michael Collins. Pan oedd Michael yn 16 oed, gadawodd Clonakilty am Lundain a chael gwaith yn y Gwasanaeth Sifil Prydeinig yno ond, roedd hefyd wedi bod ymwneud yn helaeth â mudiad Gweriniaethol Iwerddon ac erbyn 1915, roedd wedi dychwelyd i Iwerddon i gymryd rhan yn y gwrthryfel a chymryd rhan yn Gwrthryfel y Pasg 1916 - a fethodd am nifer o resymau, ond yn bennaf oherwydd bod yr ymerodraeth Brydeinig gymaint yn well ar gyfer rhyfel ac yn gallu anfon llongau rhyfel ar hyd y Liffey i fomio dinas Dulyn yn ddarnau bach, a dyna a wnaethant. Ar ôl ildio, roedd Michael ymhlith y carcharorion a anfonwyd i Frongoch, nid oedd yn ffigwr blaenllaw yn y mudiad ar y pryd ond erbyn i'r carcharorion gael eu rhyddhau ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, daeth Michael i'r amlwg fel un o'r chwaraewyr allweddol yn ffurfio llywodraeth newydd Iwerddon Dail Eireann a gwasanaethodd fel Gweinidog Cyllid. Ar yr un pryd, roedd hefyd yn ffigwr milwrol pwysig yn cynnal rhyfel querrilla yn erbyn lluoedd y Goron Brydeinig nes i'r cadoediad gael ei alw o'r diwedd ym 1921. Er gwaethaf ei ymbilio, roedd De Valera yn mynnu bod yn rhaid i Michael ddilyn gorchmynion ac arwain y ddirprwyaeth a deithiodd i Lundain i drafod y cytundeb heddwch, dyfynnir i Michael ddweud ar y pryd...

"To me the task is a loathsome one I go, I go in the spirit of a soldier who acts against his best judgement at the orders of his superiors"

Wrth gwrs, rydyn ni i gyd yn gwybod y canlyniad, gorfodwyd Michael i ddod â rhywbeth yn ôl allan o'r trafodaethau, roedd yn gwybod yn rhy dda nad yr hyn oedd ar gael oedd yr hyn yr oedd Mudiad Gweriniaethol Iwerddon eisiau, ond gwnaeth Lloyd George yn glir pe bai'r ddirprwyaeth Gwyddelig yn gwrthod llofnodi, yna byddai Prydain yn cynnal rhyfel ofnadwy a hynny ar unwaith ar Iwerddon ac y byddai'n rhaid i'r rhai a wrthododd lofnodi gymryd cyfrifoldeb am y tywallt gwaed a'r dinistr a ddoed o'r gwrthdaro newydd.

Arweiniodd llofnodi'r cytundeb gorfodol at ryfel cartref rhwng y Gweriniaethwyr, na fyddai'n derbyn llai na Gweriniaeth lawn, a'r Free Staters newydd, ac fel arweinydd y ddirprwyaeth a lofnododd y cytundeb, daeth Michael yn darged ar unwaith ac o fewn wyth mis a hanner, cafodd ei saethu'n farw mewn ymosodiad mewn lle o'r enw Beal na Blath gan garfan daro Weriniaethol a oedd, cyn y rhyfel cartref, wedi bod yn gyfeillion iddo. Roedd yn 31 oed, Roeddwn yn dymuno gosod torch wrth droed y gofeb yn Beal na Blath ar ran Cymru i'r gwladgarwr mawr Gwyddelig hwn, ac ar ôl taith hir ar hyd lonydd cefn a aeth â ni i fyny ac i lawr nifer o fynyddoedd, o'r diwedd fe wnaethom ddod o hyd i'r lle ac roeddwn i'n gallu gosod y dorch.

Er bod y gofeb ar ochr brif ffordd, mae'n ffordd dawel iawn, nid oedd traffig yn pasio yn ystod yr amser yr oeddem yno - a oedd yn gyfnod. Wrth i mi sefyll wrth y gofeb edrychais i fyny ar y bryniau ar ddwy ochr y ffordd ac yn drist myfyriais ar y gweriniaethwyr i fyny yno, yn aros gyda reifflau mewn llaw, am ymddangosiad arweinydd a gwladgarwr mawr fel y gallent agor tân a'i saethu'n farw, ac, roeddwn i'n meddwl am sut oeddan nhw'n hel atgofion am yr achlysur trwy gydol eu bywydau ar ôl cymryd ran mewn gweithred mor afiach. Tybed bu iddynt edifarhau, tybed bu iddyn nhwoeddent i fyfyrio ar y canlyniadau i ryddid Iwerddon oherwydd yr hyn yr oeddent wedi'i wneud? A oeddent yn sylweddoli eu bod wedi cyflawni gwaith y Wladwriaeth Brydeinig trwy gael gwared ar yr un dyn hwnnw roedd y Wladwriaeth Brydeinig yn ei ystyried yn berygl i'r Wladwriaeth Brydeinig honno a oedd yn dal i gael ei gafael ar Ogledd Iwerddon? O'r diwedd ffarweliais â Michael Collins a gadael y safle ond, gobeithio, byddaf yn dychwelyd eto un diwrnod cyn bod yn rhy hir hir ac rwy'n gobeithio y bydd gwladgarwyr a Gweriniaethwyr Cymric eraill hefyd yn dilyn y trywydd ac yn talu eu parch wrth Gofeb Michael Collins ym Mheal na Blath. Isod mae lluniau a gymerwyd gennym wrth i ni ymweld â'r gwahanol leoedd sy'n gysylltiedig â Michael Collins. Amgueddfa Michael Collins yn nhref Clonakilty;

Mae hon yn amgueddfa wedi'i hadeiladu'n dda iawn ac un sy'n cael ei rhedeg yn dda. Mae na dri llawr o arddangosfa yn y tŷ Sioraidd yn Sgwâr Emmet. Mae yna fyrddau arddangos ar bob darn o wybodaeth y mae angen i chi ei wybod am y 'Big Fella' ac mae yna ddehongliadau clyweledol a llawer o arteffactau sy'n perthyn i Michael ac i'r cyfnod a'r hanes.